قرآن شناسی از دیدگاه مقام معظم رهبری

واقعیت تلخ این است که قرآن هنور در جامعه ما یک امر عمومی نشده است، همه به قرآن عشق میورزند و احترام میکنند، اما عده کمی همواره آن را تلاوت و عده کمتری در آن تدبر میکنند.1

ما باید قبول کنیم که ملت ما در نیم قرن پیش از پیروزی انقلاب، که واقعاً مدت کمی نیست، روز به روز از قرآن فاصله گرفته و دور شده است.2

نپرداختن به حفظ قرآن در حال حاضر واقعاً نقیصهای در حوزههای ما به شمار میآید. در بعضی از حوزههای اهل سنت ـ همان طور که مسبوق است ـ از بدو ورود حفظ قرآن جزو شرایط است. در دیگر حوزهها نیز اگر شرط، حفظ قرآن نباشد، ولی بدان تشویق میشود. غالب علمای اهل سنت با قرآن انس زیادتری دارند، در حالی که ما در حوزههای خودمان، شاهد طلبههایی هستیم که مقداری هم درس خواندهاند، لیکن هنوز بر سر همین قرائت رایج قرآن که ما با آن انس داریم تسلط ندارند، یعنی هنوز در تلاوتشان اشکالاتی وجود دارد.3

این انزوای قرآن در حوزههای علمیه و عدم انس ما با قرآن برای ما خیلی مشکلات درست کرده است و بعد از این هم درست خواهد کرد و به ما تنگنظری خواهد داد. من یک وقت در سالهای قبل از انقلاب در مشهد در درس تفسیر به طلبهها میگفتم که ما از اول «بدان ایدک الله» تا زمانی که ورقه اجتهادمان را میگیریم، حتی یکبار به قرآن مراجعه نکنیم. یعنی وضع درسی ما این طور است که اگر طلبهای از ابتدا حتی یکبار به قرآن مراجعه نکند میتواند همین رشته ما را از اول تا آخر سیر کند و مجتهد بشود! چرا؟ چون درس ما اصلاً از قرآن عبور نمیکند. متأسفانه حال هم که نگاه میکنم میبینیم همان طور است...قرآن در حوزههای ما منزوی است.5

عزیزان من، ما هنوز در اول راهیم. ما شصت میلیون جمعیتیم؛ ببینید تعداد کسانی که در این شصت میلیون با قرآن آشنا هستند، چقدر است. فرض کنیم از این شصت میلیون، ده میلیون کسانی باشند که به هر دلیلی، چه به دلیل سنی و چه غیر آن، نتوانند با قرآن آشنا بشوند، پنجاه میلیون میماند. تعداد آشنایان با قرآن از حد معقول ـ یعنی از پنجاه میلیون ـ کمتر است، ما عقبیم؛ این فاصله را باید پر کنیم.6

راههای رهایی از مهجوریت قرآن

در گام اول باید جوانان و نوجوانان را با متن و ترجمه قران آشنا کرد و از شربت گوارا و حیاتبخش قرآن به ذائقه آنان چیزی چشانید.8

اول این که بایستی روخوانیِ قرآن، تمام ملت ما را شامل بشود. نباید یک نفر در میان ملت ما بماند که قادر نباشد قرآن را باز کند و به صورت صحیح بخواند. زن و مرد و کوچک و بزرگ و پیر و جوان باید بتوانند قرآن را بخوانند... کار دوم رفتن به سمت فهم قرآن است، قرآن باید ترجمه بشود... حفظ قرآن قدم بعدی است که هر کس توفیق پیدا کند، یقیناً خیر کثیری بدست آورده است.9

حفظ قرآن اگر به شکل امتیاز مطرح شود و فرضاً کسی که بخشی از قرآن را حفظ کرد، امتیازی را در قالب نمره و یا موارد مشابه آن بگیرد با چنین روشی شاید بتوانیم...جوانهای تازه سالمان را رشد بدهیم.10

من عقیدهام این است که حفظ قرآن باید از بچگی شروع بشود. یعنی حدوداً از دوازده سالگی سیزده سالگی: العلم فی الصغر کالنقش فی الحجر.13

ما باید رابطهمان را با قران روز به روز مستحکمتر کنیم. در خانهها قرآن بخوانیم...چنانچه مختصر فراغتی پیدا میکنید خودتان را به قرآن وصل کنید هر روز مقداری قرآن بخوانید و آنرا فرا بگیرید.16

آشنایی با قرآن اولین قدم است. هیچ کدام از کتابهای دینی جای قرآن را نمیگیرد، این آشنایی باید از متن قرآن شروع شود. همین ظاهر و روخوانی قرآن اگر قبل از دبیرستان تأمین نشده، با ترجمه و لغات قرآن و تعبیرات خاص قرآن و فرهنگ قرآنی وبه تدریج با معانی که در قرآن هست، ادامه پیدا کند. از جمله طرح هایی که درباه قرآن باید انجام بگیرد و جای آن در دانشگاههاست همین است که ببینیم در قرآن چه موضوعاتی از موضوعات باب زندگی امروزی مطرح شده است که ما هنوز این را نمیدانیم.17

اگر بخواهیم یک ملت شصت میلیونی با قرآن به معنای واقعی کلمه آشنا بشوند، مقدماتش همین هاست. اول باید قرآن را بشناسند. اول باید بتوانند لای قرآن را باز کنند و قرآن را تلاوت کنند. بتوانند کلمات قرآن را با گوش خود مأنوس کنند.20

راههای ترویج قرآن

امروز فرصتی تاریخی و استثنایی است برای اینکه قرآن در هدایت فکر و عمل انسانها، قدرت و چیرگی خود را نشان دهد، اما این متوقف است بر اینکه ما خود، به چشمه جوشان معارف و هدایت قرآن دست یابیم، قرآن را بفهمیم، در آن تدبر کنیم و آنرا محور بحث و فحص سازیم.22

غیر آنچه تاکنون انجام شده، دو کار دیگر باید انجام بگیرد؛ اول این که بایستی روخوانی قرآن، تمام ملت ما را شامل بشود،...کار دوم رفتن به سمت فهم قرآن است. قرآن باید ترجمه بشود...حفظ قرآن قدم بعدی است.23

انس با قرآن یعنی قرآن را خواندن و بازخواندن و بازخواندن، در مفاهیم قرآنی تدبر کردن و آنها را فهمیدن. فارسی زبانها میتوانند از ترجمه قرآن استفاده کنند و کلمات قرآن را به طور تقریب بفهمند و مضامین آیات قرآن را دریابند و در آنها فکر و تامل کنند.24

من میگویم که در جامعه قرآن اصل است. امت حزب الله باید یواش یواش با قرآن آشنا بشوند آن طوری که بتوانند مستقیم قرآن را از شما [قاریان ] گوش کنند و بفهمند. شما باید بتوانید در یک مجلس بالای منبر بروید و آیات قرآن را بخوانید و مردم با شنیدن این آیات اشک بریزند. ما این را میخواهیم. اگر شما میخواهید این کار را بکنید، باید بتوانید با صوت خودمان این مجلس را جذب کنید. این آداب و فنونی دارد.25

قرآن را با زبان خودش باید فهمید. ترجمه قرآن نمیتواند قرآن باشد. گرچه یک چیزی را نشان میدهد. اما به نظر من با قرآن باید انس گرفت. اگر کسی عربی هم نمیداند...اگر چند بار با دقت بخواند به تدریج یک فهم و برداشتی از قرآن پیدا میکند...قرآن تدبر میخواهد.29

عزیزان من، باید به سمت قرآن بروید. این راهی است که از رفتن آن پشیمان نخواهید شد. دخترها، پسرها، بزرگترها، بچهها به سمت انس با قرآن حرکت کنید. قرآن را تلاوت کنید. هر روز بخوانید، در آن تدبر کنید...باید با ترجمههای قرآن انس بگیرید. بعد از آن که مقداری ترجمه قرآن و معنای کلمات را فهمیدید، آن وقت در قرآن تدبر کنید.30

اگر بخواهید قرآن در خانهها، بین بچهها، بین بزرگها، بین زن و مردها رواج پیدا کند، بایستی قهرمانان قرآنی را احترام کنید. این است که ما به اینها احترام میکنیم. اینها حامل قرآنند. اینها عزیزند.

هر کدام از شما یک نسخه قرآن در جیب بغلتان داشته باشید، اگر در جایی منتظر کاری میایستید و فراغتی پیدا میکنید، یک دقیقه، دو دقیقه، پنج دقیقه، نیم ساعت، قرآن را باز کنید و به تلاوت آن مشغول شوید. تا با این کتاب انس پیدا کنید. تعدادی که این طور عمل کرده بودند، هر چند بسیار اندک بودند لیکن احساس میکردم که اینها با این که غالباً هم عربی نمیدانستند، اما از لحاظ فهم معارف اسلامی از دیگران برجستهتر بودند و به طور ممتازی با آنها تفاوت داشتند.41

آثار انس با قرآن از نگاه مقام معظم رهبری

انس با قرآن، معرفت اسلامی را در ذهن ما قویتر و عمیقتر میکند. بدبختی جوامع اسلامی به خاطر دوری از قرآن و حقایق و معارف آن است. آن کسانی از مسلمانان که معانی قرآن را نمیفهمند و با آن انس ندارند، وضعشان معلوم است. حتی کسانی هم که زبان قرآن، زبان آنهاست و آن را نمیفهمند، به خاطر عدم تدبر در آیات، با حقایق قرآن آشنا نمیشوند و انس نمیگیرند...اگر در قرآن تأمل کنیم، اراده و استقامت ما قویتر و بیشتر از این خواهد شد.(42)

از یکی از همسران پیامبر اکرم(ص) خواستند که آن بزرگوار را توصیف کند، در جواب گفت «کان خلقه القرآن» یعنی قرآن مجسم بود.43

انس با قرآن، معرفت عمومی یک کشور را بالا میبرد. قرآن همه چیز ماست. نور است. این جوانان ما از وقتی که با قرآن مانوس شدند وضعیت خیلی فرق کرد. در طول هشت سال جنگ زیر آتش توپ و تفنگ جوانانی را در جبههها داشتیم که به مجرد این که بر زمین مینشستند و اندک فراغتی پیدا میکردند قرآنشان را باز میکردند و مشغول تلاوت میشدند. یا اگر در اتوبوس، و یا کامیون نشسته بودند و داشتند میرفتند، قرآنشان را در میآوردند و بنا میکردند به خواندن.44

بشریت در صدر اول [اسلام] به برکت عمل به قرآن، در علم، در اخلاق، در عمل و در پیشرفتهای گوناگون مادی و معنوی اوج پیدا کرد، قران همیشه زنده است. قرآن، نیازهای انسان را مورد توجه قرار میدهد. قرآن در هر عصری میتواند بهترین نسخه سعادت انسانها باشد.47

قرآن، مشکلات و گرههای، فکری، مشکلات روحی و عاطفی را حل میکند. آرام، آرام که انسان با قرآن انس پیدا میکند، وقتی ذهن او از لحاظ جنبه عاطفی ـ چون روی ذهن اثر میگذارد ـ از لحاظ جنبههای اخلاقی یا جنبههای فکری به بنبست میرسد، کسی که با قرآن انس دارد میبیند که ناگهان ستارهای میدرخشد، میرود طرفش میبیند راه باز شد، قرآن این جور است.48

با تکرار آیات، فرصتی پیدا میشود برای اینکه ذهن شما به نکات قرآن التفات و توجه پیدا کند. هر چه طرز فکر انسان بالاتر و معرفت انسان بیشتر بشود، فهم او از قرآن عالیتر و راقیتر و روشنتر خواهد شد. و متقابلاً هر چه با قرآن بیشتر انس بگیرید و از قرآن استفاده کنید، معرفت و فکر شما بالاتر خواهد رفت.

این دو روی هم اثر متقابل دارند. هم قرآن به شما کمک میکند که معرفتتان نسبت به مفاهیم عالی آفرینش ـ مفاهیم اسلامی و الهی ـ بالاتر برود و نسبت به همه کائنات، همه آفرینش و همه مفاهیمی که در سر راه زندگی انسان قرار میگیرد، روشن بینی پیدا کند. هم به هر اندازه که این حالت در شما پیدا شود و روشن بینی شما بیشتر بشود، باز از قرآن استفاده بیشتری میکنید.

...ممکن است بعضی بگویند: عمل. البته بدون عمل که فایدهای ندارد، اما شما بدانید، اگر آن معرفت قرآنی که من عرض میکنم در شما به وجود بیاید عمل از آن انفکاکناپذیر است.50

پی نوشت:

1ـ حدیث ولایت، ج 2،ص 218

2ـ همان، ج 3،ص 284

3ـ همان، ج 3،ص 329

5ـ همان، ج 8،ص 64

6ـ مراسم اختتامیه مسابقات قرآن کریم، 4/10/1374

7ـ مراسم اختتامیه سیزدهمین دوره مسابقات بین المللی قرآن کریم، 24/9/1375

8ـ حدیث ولایت، ج 2، ص 218

9ـ همان، ج 3،ص 286

10ـ همان، ج 3،ص 329

13ـ همان، ج 9،ص 199

16ـ همان، ج 9،ص 275

17ـ در مخصر ولایت،ص 57

20ـ مراسم اختتامیه سیزدهمین دوره مسابقات بین المللی قرآن کریم، 24/9/75

22ـ همان، ج 2،ص 218

23ـ همان، ج 3،ص 286ـ285

24ـ همان، ج 4،ص 45

25ـ همان، ج 7،ص 36

29ـ فرهنگ و تهاجم فرهنگی، 328

30ـ مراسم اختتامیه سیزدهمین دوره مسابقات بین المللی قرآن 24/9/75

41ـ حدیث ولایت، ج 9، ص 200

42ـ حدیث ولایت، ج 4، ص 45

43ـ همان، ج، ص 274

44ـ اختتامیه پانزدهمین دوره مسابقات بین المللی قرآن، 24/9/75

47ـ دیدار با دانشجویان شرکت کننده در مسابقات قرآن، 22/2/78

48ـ دیدار با نخبگان قرآنی، 5/8/78

50ـ صدا و سیما در کلام مقام معظم رهبری، انتشارات سروش، 1373، ص 109.

ضرورت و اهميت حفظ قرآن كريم ازدیدگاه مقام معظم رهبری

اخيرا شاهد تأكيد دوباره مقام معظم رهبري درباره حفظ قرآن بوديم، ، اما به نظر ميرسد اين بار تأكيداتشان جديتر از هميشه است، جامعه قرآني به ويژه حافظان و علاقهمندان به حفظ قرآن را مخاطب قرار داده است و حركتي نوين و جهشي فراگير مورد انتظار ايشان است. بديهي است اين موضوع از ابعاد مختلف قابل تحليل و بررسي است، كه تبيين فوائد، بركات و آثار حفظ قرآن يكي از اصليترين آنهاست. در اين چند سطر پيش رو سعي خواهد شد به اختصار به نكاتي در اين خصوص اشاره شود.

حفظ قرآنكريم در صورتي كه همراه باتوجه و فراگيري معاني و ترجمه آيات قرآن باشد، جامعترين روش انس با قرآن است. همگان ميدانند كه پايه حفظ هر مطلبي تكرار همراه باتوجه و تمركز است؛ بنابراين يك حافظ قرآن ناچار آيات قرآن را بارها و بارها، باتوجه ويژه تلاوت مينمايد. بديهي است اين مداومت، انس با قرآن را براي حافظ پديد ميآورد و اين همان هدف نهايي از تلاوت و حفظ و ارتباط با قران است. ناگفته پيداست بسياري از آثار و بركاتي كه بر حفظ قرآن مترتب است از همين ريشه نشأت ميگيرد. باتوجه به حالات حافظان قرآنكريم بهنسبت ديگر اقشار مرتبط با قرآن، ميتوان اين خصوصيت را در آنان ملاحظه نمود.

اگر در كنار مطلب فوق به اين نكته نيز توجه كنيم كه دليل اصلي حفظ هر چيز نياز يا محبت و علاقه به آن است – كه البته اين خود نوعي نياز است – به اين حقيقت خواهيم رسيد كه جمع بين علاقه و انس نتيجه مباركي خواهد داشت و آن همنشين دائمي و در پي آن تغيير رفتار و منش و افكار در حافظ قرآن است و بسي سعادت براي انسان كه به اين قله رفيع صعود نمايد. به عبارت ديگر درك همنشيني با قرآن باعث تذكر است، توضيح اينكه حافظ قران با احساس همراهي و همنشيني با قرآن همواره تذكردهندهاي والامقام، صادق و قاطع دركنار خود مييابد كه همانا قرآن است. چه بسا براي حافظ قرآن زمينه ارتكاب گناه يا رسوخ يك برداشت غلط و ناصواب و يا يك فكر انحرافي ايجاد ميشود، اما وقتي به خود تذكر ميدهد كه شخصيتي مطهر و الهي چون قرآن مراقب و همراه اوست، ديدگانش بينا ميشود و اين روشنبيني باعث جلوگيري از آن انحراف خواهد شد:

إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ (اعراف / 201)

البته اين سخن بدان معنا نيست كه حافظ قرآن معصوم است يا كساني كه حافظ قرآن نيستند از طرق ديگر به اين مقام نميرسند، اما به آن معناست كه يك حافظ قرآن، به نسبت قبل از ارتباط خود از طريق حفظ با قرآنكريم، در اين زمينه پيشرفتي چشمگير خواهد داشت.

از سوي ديگر ايجاد اين انس و ارتباط همراه با علاقه و عشق باعث ميشود تا كمال همنشين در طرف مقابل تأثير گذاشته و به تدريج خصوصيات پسنديدهاي در حافظ قرآن پديد آيد. بديهي است دريافت اين خصوصيات به ميزان ظرفيت و استعداد حافظ قرآن ميسر خواهد بود. از مهمترين اين خصوصيات آرامش و طمأنينهاي است كه در قرآن كريم موج ميزند:

الَّذِينَ آَمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (رعد / 28)

ذكر خداوند متعال باعث اطمينان است و اين ذكر مبارك همان قرآنكريم است

وَهَذَا ذِكْرٌ مُبَارَكٌ أَنْزَلْنَاهُ (انبياء / 50)

آرامش، گمشده انسان امروز است و همگان از طرق گوناگون در پي آنند، اما روشن است كه قرآنكريم كوتاهترين راه و آسانترين مسير براي دستيابي به اين مهم است.

از ديگر آثار قابل توجه حفظ قرآن همان است كه در سخنان مقام معظم رهبري ذكر شده و آن «ايجاد زمينه تدبر و تفكر در آيات قرآن» است. به فرموده ايشان براي يك حافظ قرآن كه با الفاظ قرآن و مفاهيم آن مأنوس است، توجه به نكات ارزشمند و استخراج راهكار براي اصلاح و بهبود زندگي مادي و معنوي و دستيابي به حيات طيبه تسهيل ميشود و حافظ قرآن براي جريان دادن ذهن در آيات قرآن از توانمندي خوبي برخوردار است. البته ضروري است براي رسيدن به اين سطح در آموزشهاي حفظ قرآن، در كشور تحولي ايجاد شود و به گونهاي برنامهريزي صورت پذيرد كه اين مهم تحقق يابد.

نمونههايي از احاديث اهل بيت(عليهمالسلام) در باب فضيلت و بركات حفظ قرآنكريم

قال رسول الله (صلي الله عليه و آله): « مَن أعطاهُ اللَّهُ حِفظَ كتابِهِ فَظَنَّ أنَّ أحَداً اُعطىَ أفضَلَ مِمّا اُعطىَ فقد غَمَطَ أفضَلَ النِّعمَةِ .» هر كس كه خداوند حفظ كتابش را به او ببخشد و گمان برد به كسي چيزي بهتر از او داده شده، با فضيلتترين نعمت را كوچك شمرده است.

قال رسول الله (صلي الله عليه و آله): « لِحاملِ القُرآن إذا عَمِلَ بِهِ فَأحَلَّ حَلالَهُ و حَرَّمَ حَرامَهُ شَفْعٌ في عَشْرَةِ أهْلِ بَيْتِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ كُلُّهم قَدْ وَجَبَتْ لَهِ النّارُ .» حافظ عامل به قرآن كه حلال آن را حلال و حرام آن را حرام ميشمارد فرداي قيامت در مورد 10 نفر از بستگانش – كه همگي آنها اهل آتشند - حق شفاعت دارد.

قال علي(عليهالسلام): «اِقرؤوا القرآنَ و استَظهِرُوهُ فإنّ الله تَعالي لا يُعذِّبُ قلباً وَعَي القرآنَ.»: قرآن را تلاوت كنيد و آن را بهخاطر سپاريد، زيرا خداوند متعالي دلي را كه قرآن در خود دارد عذاب نميكند.

قال رسول الله (صلي الله عليه و آله): «إنّ الّذي ليس في جَوفِهِ شيءٌ مِنَ القرآنِ كالبيتِ الخرابِ.»: كسي كه در درونش چيزي از قرآن نيست، دلش مانند خانه ويران است.

قال الامام الصادق(عليهالسلام): «اَلحافِظُ القرآنِ العامِلُ بِه مَعَ السَّفَرهِ الكِرامِ البَرَرَهِ.»: حافظ قرآن كه بدان عمل كند، در آخرت رفيق و همراه فرشتگان و سفيران الهي خواهد